BALIKLARDA BESLEMEYE BAĞLI HASTALIKLAR
E.Ü. Su Ürünleri Dergisi 2002
E.U. Journal of Fisheries & Aquatic Sciences 2002
Cilt/Volume 19, Sayı/Issue (3-4): 555–564
© Ege University Press
ISSN 1300 - 1590
http://jfas.ege.edu.tr/
Derleme / Review
Balıklarda Beslenmeye Bağlı Hastalıklar
Ali Yıldırım Korkut, Belgin Hoşsu, Nejdet Gültepe
Ege Üniversitesi, Su Ürünleri Fakültesi, Yetiştiricilik Bölümü, Bornova, İzmir
Abstract: Fish diseases related with feeding. Importance of aquaculture is going over
everyyear. Fish culture has priority in aquaculture with its flesh quality, culture ability and
nutritionaly qualty. In order to deplish feeding and nutrition, immune system of fishes would
be broken down and pathogenic diseases with nutritional diseases would be sees. In this
case, nutritional diseases and preventation of the fishes against this matter is hold. This study
is including first knowledge for general.
Key Words: Feeding, fish diseases with feeding and therapy.
Özet: Son yıllarda önemi giderek artan su ürünleri yetiştiriciliğinde özellikle balık kültürü
ön plana çıkmıştır. Özellikle entansif yetiştiricilik konusunda araştırmalar yapılmasını
gerektirmektedir. Entansif üretimde, balıkların besin madde ihtiyaçlarının optimal şekilde
karşılaşması şarttır. Diğer bir deyişle besin ve besin maddelerinin daha dikkatli ele alınması
gerekmektedir. Besin madde ihtiyaçlarının tam olarak karşılanmadığı koşullarda, balıkların
bağışıklık sistemlerinin bozulması sonucu patojenlere karşı direncin azalmasından
kaynaklanan hastalıkların yanında besinsel kaynaklı hastalıklar da ortaya çıkabilmektedir.
Bu durum dikkate alındığında, çalışmada besinsel kaynaklı hastalıklar ve bu hastalıklara
karşı alınması gerekli önlemler üzerinde durulmuştur. Bu araştırma, konuyla ilgili ön çalışma
niteliğinde olup, önerilerde bulunulmuştur.
Anahtar Kelimeler: Beslenme, beslenmeye bağlı balık hastalıkları ve tedavileri.
Giriş
Dünya nüfusunda ki artış ve sağlık
konusunda yapılan araştırmalar balık ve
diğer su ürünlerinin, insan besin
maddeleri arasındaki önemini arttırmıştır.
Buna bağlı olarak başta balık
yetiştiriciliği ve avcılığı yapılmakta, her
geçen gün özellikle entansif balık
yetiştiriciliği artmaktadır.
Balık yetiştiriciliğinde üretim
kalitesi ve miktarının istenilen
standartlara ulaştırılması ancak entansif
üretim çalışmalarıyla olabilmektedir.
Entansif üretim çalışmalarının da ilk
basamağını beslenme faaliyetleri
almaktadır. Genel olarak herhangi bir su
ürünleri işletmesini ekonomik analizini
yaptığımızda, yatırım maliyetinin önemli
bir bölümünü yem masrafları oluşturduğu
görülmektedir. Yem, kaliteli üretimi
etkileyen faktörlerin başında gelmekle
birlikte yatırım maliyetinin yaklaşık %50
kadar kısmını oluşturmaktadır. Bununla
birlikte kaliteli üretim için her ne kadar
yem ön planda olsa da, işletmelerin
kapasiteleri, yerleşim yerleri ve su
koşulları, hijyenik yaklaşımları, ele alınan
balıkların orijinalleri, elemanları kalitesi,
kullanılan malzemelerin yapıları ve
bunlara benzer faktörler de yetiştiriciliği
direkt etkileyen konulardandır. Sözü
edilen bu faktörlerden birinin
eksikliğinde, balıkların kaliteli ve hızlı
yetiştirilmelerinde problemler doğabilir.
Öncelikle et kalitesi ve dolayısıyla
hastalıkların görülmesi söz konusu
olabilir. Bu da üretimi etkilediği gibi,
Korkut ve diğ. / E.Ü. Su Ürünleri Dergisi 19(3/4): 555–564
556
ekonomik olarak da işletmeleri zor
durumda bırakabilir.
Tüm yukarıda belirtilen faktörler ve
etkileri dikkate alındığında, özellikle
entansif balık yetiştiriciliğinde hastalık
konusunun önemi ön plana çıkmaktadır.
Çünkü bir besleme ve yem kadar üretimi
ekonomik olarak etkileyebilir. Bu amaçla,
çalışmada her iki konu dikkate alınarak,
özellikle besin ve beslenmeye bağlı
hastalıkların neler oldukları ve bunlardan
kısmen de olsa korunmalarını öneren
araştırma yapılmıştır. Böylece gerek
öğrenciler gerek ise balık yetiştiricileri
için bir ön bilgi niteliğinde olan bilgiler
sunulmaya çalışılmıştır.
Balık hastalıklarının sınıflandırılması
Balık hastalıkları konusunda yapılan
araştırmalar, 1980’li yıllarda 25-30 kadar
bakteri, 5-10 kadar virüs ve birkaç parazit
ile mantar türünün balıklar için patojen
olduğunu gösterirken; bu gün 80-100
kadar bakteri, 45-50 kadar virüs ve bir
çok parazit ve mantarın balıklar için
patojen olduğunu göstermektedir
(Gültepe, 2000). Patojenlerden
kaynaklanan hastalıkların yanında
besinsel kaynaklı hastalıklarda su ürünleri
üretimini ve kalitesini etkilemektedir.
Balık hastalıkları orijinallerine göre şu
şekilde sınıflandırılabilir: 1) Bakteriyel
Balık Hastalıkları 2) Paraziter Balık
Hastalıkları 3) Fungal Balık Hastalıkları
4) Viral Balık Hastalıkları 5) Besinsel
Balık Hastalıkları 6) Çevresel Balık
Hastalıkları
Bu çalışmada genel olarak balıklarda
besinsel balık hastalıkları ele alınmıştır.
Besinsel balık hastalıkları da genel
hatlarıyla; 1) Proteinlerden kaynaklanan
balık hastalıkları, 2) Yağlardan
kaynaklanan balık hastalıkları, 3)
Minerallerden kaynaklanan balık
hastalıkları, 4) Vitaminlerden
kaynaklanan balık hastalıkları olarak
sınıflandırılıp incelenebilir.
Balıkların metabolizmasının
karmaşık yapısı nedeniyle besinsel balık
hastalıkları ana başlıklar altında genel
hatlarıyla verilmiştir.
Tiroid Tümörleri: Salmonidlerde
görülebilen tiroid tümörlerinin bilinen
sebebi I (iyot) eksikliğidir. Doğal
koşullarda yaşayan balıklarda bu hastalığa
çok az rastlanır. İyotlu tuz rasyonlarıyla
beslenen balıklarda pek az görülmektedir.
Genellikle tiroid tümörleri ‘guatr’ olarak
adlandırılır. Bazen habis olup diğer
organlara da sıçrayabilir. Guatrın Tiroid
kanserlerinin bir işareti olduğu kabul
edilmektedir. Balıklarda da tiroid
büyümesi oluşabilir. Bunun sebebi tam
olarak anlaşılamamıştır. Genetik ve çevre
faktörlerinin ileri gelebileceği
düşünülmektedir (Tacon, 1992).
II. ve III. Solungaç yayları arasında
bulunan tiroid bezinin büyüyerek etrafını
saran dokulara zarar vermesi ile başlar.
Tümörlerin ilk belirtisi ağız tabanında
kızarmadır. Bu kızarma aşırı kan
birikiminin işaretidir. Ayrıca solungaç
bağlantılarında da çıkıntılar olur. Bunun
takiben ağız içinde ve solungaçlar
arasında da tümörler oluşur. Dokularda
normal büyümeler görülür. Tiroid
tümörleri üç şekilde oluşur: 1) Tiroid
bezinin anormal büyümesi 2) Tiroid urları
3) Kanser yapısında olmayıpta habis olan
urlar (NRC, 1983; Tacon, 1992).
İlerlemiş haldeki tiroid tümörleri elle
de teşhis edilebilir. Tümörün basit ya da
habis oluşu ancak histopatalojik
analizlerle anlaşılır. İlerlemiş safhada
solungaç kapakları ileriye itilmiş bir hal
alır. Bu dönemde ekzoftalmus da
görülebilir. Habis olmayan tiroid
tümörleri balıkların yemlerine ya da
sularına iyot veya iyotlu tuz ilavesi ile
önlenebilir. Bazı araştırmacılar KI ile
tedaviyi tavsiye etmekte ve Hg’nın da
tedaviye faydalı olduğunu
bildirmektedirler. Ancak son araştırmalar
bunun geçerli bir metot olmadığını
göstermiştir . (NRC, 1983). Hastalığı
Korkut ve diğ. / E.Ü. Su Ürünleri Dergisi 19(3/4): 555–564
557
önlemenin en iyi yolu balık rasyonlarında
ortalama 1 g yeme 0.6 µg iyotlu tuz
katmaktır (NRC, 1983; Tacon, 1992).
Besinsel Solungaç Hastalığı: Hastalık,
Pantotenik asit eksikliğinden kaynaklanır.
Hastalığa Salmonidlerde ve Cyprinus
carpio, Ichtalurus punctatus, Pagrus
major, Anguilla anguilla ve Lates
calcarifer türlerinde rastlandığı rapor
edilmiştir. Solunum zorluğu, iştah
azalması, deride nekroz ve lezyonlar,
atrofi, solungaç üzerinde mukoid madde
oluşumu ve hareketlerde yavaşlama
görülür. Hastalığın başlangıç safhasında
solungaçlar koyu kırmızı renk alır ve
solungaç lifleri birbirine girip topaklaşır.
İleriki safhalarda solungaçlar soluk bir
görünüm alır. Solungaç epitel hücreleri
aşırı bir şekilde çoğalır. Besinsel solungaç
hastalığı ile bakteriyel solungaç
hastalığını ayırt etmek için pratikte iki yol
kullanılır: 1) Solungaçların mikroskop
altında incelenmesi sonucunda patojen
mikroorganizmaya rastlanmaması, 2)
Dezenfeksiyon uygulaması yapılıp
hastalık düzelmezse hastalığın besinsel
olduğu konusunda tanı koyulur.
Hastalığın tedavisinde yeme 0.97-1.2
mg/kg canlığa ağırlık pantotenik asit
ilavesi uygulanır (Butthep, 1985; Chavez
de Martinez, 1990; Boonyaratpalin ve
Wanakowat, 1991; Masumoto ve diğ.,
1991).
Besinsel Anemi: Hastalık kandaki
eritrosit ve hemoglobin değerlerinin
düşmesi ile karakterizedir. Bu değerler;
tür, yaş,su sıcaklığı ve cinsiyete göre
değişir. Çevre faktörleri ve balıkların
durumuna göre tespit edilen normal
hemoglobin ve eritrosit değerleri kriter
alınarak teşhis yapılmalıdır. Besinsel
anaminin iki nedeni vardır. Bunlar; 1)
Balıkta kan yapımında kullanılan
elementlerin noksanlığı: Balıklar için
esansiyel olan Vitamin E ve Vitamin
K’nın, tiamin (Vitamin B1), folik asit,
biyotin, inositol, kolin, nikotinik asit, Fe,
Cu ve Ca eksiklikleri besinsel anemiye
sebep olmaktadır. 2) Kan yapıcı
organlarda görülen hastalıklar: Karaciğer
dejenerasyonları ve dalak gibi iç
organlarda meydana gelen hastalıklarda
besinsel anemiye sebep olabilmektedir.
Anemi bir çok besinsel ve bakteriyel
hastalığın semptomları arasındadır. En
çok Salmonidlerde görülmektedir (Nose
ve Arai, 1979; Murai ve diğ., 1981).
Yağlı Karaciğer Dejenerasyonu:
Karaciğerde dejenerasyon ile karakterize
olan çeşitli hastalıklar vardır. Besinsel
kaynaklı karaciğer hastalıkları ile
enfeksiyöz karakterdeki hastalıkları ayırt
etmek zordur. Laboratuar muayenesindeki
herhangi bir patojene rastlanmaz ise
hastalık besinseldir. Ancak; bozulmuş
yemlerle besleme halinde karaciğere zarar
verecek patojen ve toksinlerin üremesi
hastalık oluşmasını kolaylaştırmaktadır.
Oksidasyon ve ransiditeye uğramış
yemlerin kullanılması da karaciğer
dejenerasyonlarına sebep olmaktadır.
Özellikle alabalıklarda fazla
karbonhidratla besleme hiperglisemiye
neden olmaktadır. Karaciğer
dejenerasyonları şiddetli bir şekilde
anemiyi de beraberinde getirmektedir.
Besinsel karaciğer hastalığı diğer
karaciğer hastalıkları ile beraber de
meydana gelebilir. Bunun için teşhiste
kolaylık bakımından yem kayıtları
tutulmalı ve yem analizleri düzenli olarak
yapılmalıdır. Bu hastalıkta balıklar yavaş
hareketlerle dağınık halde suyun yüzüne
doğru yüzerler. Hastalıklı balıklar koyu
ve tamamen siyah renklerde olabilir.
Ekzoftalmus, karında ödemler,
solungaçlarını soluklaşması ve anemi
ilerlemesi olur. Karında su toplanması
nedeni ile karın sarkıktır. Bağırsaklar ve
midede sarı mukoz bir salgı bulunabilir.
Karaciğerin rengi sararmıştır.
Bağırsaklarda lipid fazlalaşır. Karaciğerde
ur benzeri değişiklikler olabilir. Böbrek
ve karaciğerde kanama yoktur. Hastalık
Korkut ve diğ. / E.Ü. Su Ürünleri Dergisi 19(3/4): 555–564
558
rasyonların dışında; düşük O2 ve yüksek
sıcaklığın vücutta yağ kullanımını
azaltması sonucu metabolik bozukluklar
da oluşabilir. Hastalığın önlenmesi için;
yağlı rasyonlar kullanılmamalıdır.
Oksidasyona ve ransiditiye uğramış yağ
ve yem maddeleri kullanılmamalıdır.
Rasyonların depolama süresi kısa
olmalıdır. Ayrıca rasyonda doymamış
bitkisel yağlar kullanılmalıdır.
Katarakt: Göz merceklerinin
saydamlığını kaybetmesi ile
karakterizedir. Çeşitli nedenleri vardır.
Bunlar: 1) Zn noksanlığı 2) Riboflavin
(Vitamin B2) 3)Triptofan noksanlığı 4)
Metiyonin noksanlığı’dır.
Bunlardan başka göz kurtları
(Diplostomum sp.) da katarakta neden
olmaktadır. Hasta balıkların
muayenesinde Diplostomum sp. gibi
patojenlere rastlanmazsa hastalığın
besinsel olduğu kanaatine varılır ve
rasyona eksikliği görülen maddeler ilave
edilerek hastalık önlenebilir (Gatlin ve
Wilson, 1983; Poston ve Rumsey, 1983;
Walton ve diğ., 1982).
Omurga Deformasyonları: Omurga
deformasyonları Lordosis ve Skoliyosis
olarak iki şekilde incelenir. Omurga
deformasyonlarının çeşitli nedenleri
vardır. Bunlar:
Vitamin C (Askorbik asit) eksikliği,
triptofan eksikliği, ortamda ağır metal
bulunması, genetik bozukluklar, balık
tüberkülozu, dönme hastalığı ve çeşitli
çevre faktörleridir. Eğer hastalık
beslenme kaynaklı ise eksikliği bulunan
maddeler rasyona eklenmelidir. Ağır
metal yönünden su koşulları gerektiği gibi
düzeltilmelidir (Sarusic ve Lisac;Vural,
1995).
Genel Olarak Vitamin ve Minerallere
Bağlı Olan Hastalıklar
Aflatoksin Zehirlenmeleri: Özellikle
gökkuşağı alabalıklarında görülmektedir.
Aflatoksin zehirlenmeleri karaciğerde
büyük tümörler oluşturmaktadır. Yem
maddelerinin küflenmesi sonucu küfler
tarafından aflatoksin zehiri üretilir. Böyle
yemlerle beslenen balıkların
karaciğerinde oluşan tümörler öldürücü
olmaktadır.
Vitamin A (Retinol) Eksikliği:
Retinolün eksikliğinde; iştahsızlık,
gelişme durgunluğu, döl veriminde
gerileme, ekzoftalmus, karında su
toplanması, vücutta ödemlerin oluşması,
böbrekte hemoroji ve pigmentasyon
eksikliği gibi patolojik durumlar meydana
gelmektedir. Salmonidlerde, Cyprinus
carpio ve Ichtalurus punctatus türlerinde
görülmektedir. Hastalık 30 000 IU / Kg
retinol’un yeme ilavesi ile önlenebilir
(Shim ve Tan, 1989; Hoşsu ve diğ.,
2001).
Vitamin B1 (Tiamin) Eksikliği: Tiamin
eksikliğinde; yüzme bozuklukları,
iştahsızlık, sinir sistemi arazları ve felç,
beyin lezyonları, hava kesesinde aşırı
şişme ya da büzülme görülmektedir.
İlerlemiş halde ölümler meydana gelir.
Aydınlanma süresi ve ışık şiddeti arttıkça
bu arazlar artar. Salmonid ve
Cyprinidlerde sıkça rastlanmasının yanı
sıra Ichtalurus punctatus, Pagrus major,
Lates calcarifer ve Anguilla anguilla
türlerinde görülmektedir (Boonyaratpalin
ve Wanakowat, 1991; Lim ve diğ., 1991;
Hoşsu ve diğ., 2001).
Vitamin B2 (Riboflavin) Eksikliği:
Vitamin B2 eksikliğinde; gökkuşağı
alabalıklarında göz, burun deliklerinin dış
kısımları ve operkulumda kanamalar
meydana gelir. Gözlerin donuklaşması,
bulanık görme, iriste renksizleşme, ışıktan
kaçma, deride siyahlaşma ve yüzme
bozuklukları görülmektedir. Ayrıca
mortalite yükselir. Salmonidlerde,
Cyprinidlerde, Ichtalurus punctatus,
Pagrus major, Lates calcarifer ve
Anguilla anguilla türlerinde
görülmektedir (Hughes ve diğ., 1981;
Woodward, 1985; Amezaga ve knox,
1990; Boonyaratpalin ve Wanakowat,
Korkut ve diğ. / E.Ü. Su Ürünleri Dergisi 19(3/4): 555–564
559
1991; Lim ve diğ., 1991; Hoşsu ve diğ.,
2001).
Vitamin B6 (Pridoksin) Eksikliği:
Vitamin B6 Salmonidae familyasının
genel türleri için esansiyeldir.
Eksikliğinde; sinirsel arazlar görülür.
Ayrıca anemi, karında ödem ve sırttaki
mavi-yeşil rengin bozulduğu da tesbit
edilmiştir. Salmonidlerde, Cyprinus
carpio, Ichtalurus punctatus, Pagrus
major, Lates calcarifer, C. Punctata,
Scopthalmus quinqueradiata, Sparus
aurata, Scopthalmus maximus ve
Anguilla japonica türlerinde
görülmektedir (Hardy ve diğ., 1979; Jurss
ve Jonas, 1981; Agrawal ve Mahajan,
1983; Herman, 1985; Butthep ve diğ.,
1985; Tacon, 1992; Hoşsu ve diğ., 2001).
Vitamin B12 (Siyanokobalamin)
Eksikliği: Vitamin B12 eksikliğinde; iştah
azalması, hemoglobin seviyesinde düşüş,
eritrosit sayısında azalma, hücre
bölünmesinde düzensizlik ve büyüme
oranında azalma görülür. Salmonidlerde,
Ichtalurus punctatus, Pagrus major ve
Anguilla anguilla türlerinde
görülmektedir (Limsuwan ve Lowell,
1981; Tacon, 1992; Hoşsu ve diğ., 2001).
Vitamin C (Askorbik asit) Eksikliği:
Vitamin C eksikliğinde; omurga
deformasyonları (Lordasis, Skoliyosis),
kollajen teşkilinde bozulma, anormal
kartila, göz lezyonları, karaciğer, böbrek,
plorik seka ve bağırsaklarda hemoraji,
rekte koyulaşma, deride hemoraji ve
epitel kaybı meydana gelir.
Salmonidlerde, Cyprinus carpio,
Dicentrarchus labrax, Ichtalurus
punctatus, Pagrus major, Lates
calcarifer, Symphodus ocellatus, Sparus
auratus, Scopthalmus maximus ve
Anguilla japonica türlerinde
görülmektedir (Sarusic ve Lisac, 1987;
Saroglia ve Scarano, 1989; Alexis ve diğ.,
1989; Navarre ve Halver, 1989;
Boonyaratpalin ve diğ., 1989; Chavez de
Martinez, 1990; Saroglia ve diğ., 1990;
Sato ve diğ., 1991; Cho ve Cowey, 1991;
Boonyaratpalin ve diğ., 1992; Saroglia ve
Scarano, 1989; Tacon, 1992; Vural, 1995;
Hoşsu ve diğ., 2001).
Vitamin D (Kalsiferol) Eksikliği:
Vitamin D eksikliğinde; büyüme
bozuklukları, operkulum ve yüzgeçlerde
deformasyonlar, Ca metabolizmasında
yavaşlama, hemoglobin seviyesinde
düşme, böbreklerde nekroz ve parazitlere
karşı vücutta hassasiyet görülür.
Salmonidlerde ve Ichtalurus punctatus
türlerinde görülmektedir. Hastalık 2000
IU/kg yeme kalsiferol ilavesi ile
önlenebilir Barnet ve diğ., 1979; Brown,
1988; Shiau ve Hwang, 1992; Hoşsu ve
diğ., 2001).
Vitamin E (Tokoferol) Eksikliği:
Vitamin E eksikliğinde; karında su
toplanması, ekzaftalmus, anemi,
büyümede gerileme, solungaçlarda
topaklaşma, kanda hemoglobin ve
hematokrit seviyesinde düşme, eritrosit
sayısında azalma, eritrositlerde küçülme,
böbrek, dalak ve karaciğerde seröz sıvı ve
böbrek dış zarında ödemler görülür.
Ayrıca Vitamin E eksikliğinde
immünsistem bozulur. Salmonidlerde,
Cyprinus carpio ve Ichtalurus punctatus
türlerinde görülmektedir. Hastalık yeme
500 mg/kg tokoferol ilavesi ile önlenebilir
(Lovel ve diğ., 1984; Satoh ve diğ., 1987;
Roem ve diğ., 1991, Hoşsu ve diğ., 2001).
Vitamin K3 (Menadion) Eksikliği:
Vitamin K3 eksikliğinde; kanın pıhtılaşma
süresinde uzama, anemi ve genel olarak
vücut yüzeyinde hemoraji olmaktadır.
Bakteri ilaçlarının kullanıldığı balıklarda
Vitamin K3 eksikliği görülebilir.
Salmonidler ve Ichtalurus punctatus
türünde hastalık görülmektedir (Tacon,
1992; Hoşsu ve diğ., 2001).
Niasin (Nikotinik Asit) Eksikliği: Niasin
eksikliğinde; yüzme bozuklukları,
bağırsak lezyonları, vücutta ödemler, kas
spazmları, solungaç şişlikleri
görülmektedir. Yayın balıklarında bunlara
Korkut ve diğ. / E.Ü. Su Ürünleri Dergisi 19(3/4): 555–564
560
ilave olarak ışıktan kaçma, tetani ve
uyuşukluk; çinok salmonlarında ise deri
iltihapları da görülmüştür. Salmonidlerde,
Cyprinus carpio, Ichtalurus punctatus,
Pagrus major, Anguilla japonica ve
Silurus glanis türlerinde bu hastalık
belirlenmiştir (Poston ve Page, 1982;
Lovell ve Buston, 1984; Poston ve Wolfe,
1985; Butthep ve diğ., 1985; Gunther ve
Meyer-Burgdorff, 1990; Hoşsu ve diğ.,
2001).
Folik Asit Eksikliği: Folik asit
eksikliğinde; anemi, kuyruk yüzgecinde
deformasyonlar, renk kararması,
uyuşukluk, iştah azalması, karında su
toplanması, hematokrit seviyesinde
düşme ve yavaş büyüme meydana gelir.
Salmonidlerde; Ichtalurus punctatus ve
Anguilla japonica türlerinde görülmüştür
(Butthep ve diğ., 1985; Lim ve diğ., 1991;
Boonyaratpalin ve Wanakowat, 1991;
Hoşsu ve diğ., 2001).
Biyotin Eksikliği: Biyotin eksikliğinde;
vücudun dış kısmı mavimsi bir zarla
kaplanır, renk siyahlaşır, kaşeksi, eritrosit
parçalanması olabilir. Ayrıca deri
lezyonları, iştah kaybı, yavaş büyüme,
spastik kramplar ve anemi de görülebilir.
Salmonidlerde; Ichtalurus punctatus,
Anguilla japonica ve Cyprinus carpio
türlerinde görülmüştür (Poston ve Page,
1982; Lovell ve Buston, 1984; Gunther ve
Meyer-Burgdorf, 1990; Hoşsu ve diğ.,
2001).
Kolin Eksikliği: Kolin eksikliğinde;
Böbrek ve bağırsakta hemoraji,
karaciğerde dejenerasyonlar, FCR’da
düşüş ve anemi görülmektedir.
Salmonidlerde, Cyprinus carpio,
Ichtalurus punctatus, Anguilla japonica,
Astronotus transmontamus türlerinde
görülmüştür (Wilson ve Poe, 1988;
Poston, 1990; Rumsey, 1991; Hoşsu ve
diğ., 2001).
İnositol Eksikliği: İnositol eksikliğinde;
gelişme bozuklukları, karında şişme,
yüzgeçlerde nekroz, deri lezyonları ve
anemi görülür. Salmonidlerde, Cyprinus
carpio, Pagrus major ve Anguilla
japonica türlerinde görülmektedir (Jhon
ve Mahajan, 1979; Limsuwan ve Lovell,
1981; Hoşsu ve diğ., 2001).
Hipervitaminosis: Rasyona yapılan aşırı
miktardaki vitamin ilaveleri, vitamin
zehirlenmelerine neden olabilir. B grubu
vitaminlerin ekonomik değerlerinden
dolayı rasyona katılma oranları düşüktür.
Yağda eriyen vitaminlerin ekonomik
değerleri daha düşüktür ve rasyona fazla
katıldığında; karaciğerde sararma, iç
organlarda hemoraji, solungaçta şişme,
vücutta nekroz ve şekil bozukluklarına
neden olmaktadır. Aşırı düzeyde Vitamin
A, Palmitat ve asetat içeren yemlerle
beslenmiş dere alabalıklarının kuyruk
yüzgecinde deformasyon, vücutta nekroz
ve kan hematokrit seviyesinde düşme
görülmektedir. Vitamin A’nın toksisite
seviyesi 2200000-2700000 I.U./kg
yemdir. Niasin’in %1 seviyesinde
katıldığı rasyonla beslenen alabalıkların
karaciğerlerinde yağ birikimi
gözlenmiştir. 5000 mg di-α-tokoferol/kg
yem ile beslenen alabalıklarda kandaki
eritrosit seviyesinde düşüş görülmüştür.
Ayrıca Vitamin D’nin 1000000 I.U./ kg
yem dozununda balıklarda renk
koyulaşmasına ve büyüme bozukluklarına
sebep olduğu belirlenmiştir (Andrews ve
diğ., 1980; Halver, 1980; Hilton, 1983;
Brown, 1988; Tacon, 1982).
Sonuç ve Öneriler
Canlıların yaşamsal faaliyetlerini
sürdürebilmesi iyi yaşam koşulları ve
dengeli beslenme ile
gerçekleşebilmektedir. Bu koşulların
yerine getirilmemesi durumunda, canlının
yaşamsal faaliyetlerinde aksaklıklar
görülmektedir. Bu aksaklıkların başında
öncelikle kondüsyon düşüklüğü, buna
bağlı beslenme bozuklukları ve sonuç
olarak da hastalıklar ortaya çıkmaktadır.
Korkut ve diğ. / E.Ü. Su Ürünleri Dergisi 19(3/4): 555–564
561
Ortam koşulları uygun olduğunda balığın
dengeli beslenmesi, balığın ihtiyacı olan
her türlü besin maddesinin doğaya uygun
olarak karşılanması anlamına gelmektedir.
Bu konuda balık türleri için farklı olan
besin maddesi ihtiyaçlarının ve beslenme
alışkanlıklarının bilinmesi gerekmektedir.
Besin madde ihtiyaçları ve beslenme
alışkanlıklarının bilinmesi balıklara
verilecek yemin kalitatif ve kantitatif
özelliklerini belirlemek açısından
önemlidir.
Yem özelliklerinin dışında, yemin
depolama koşulları ve kullanılma süresi
de hastalıklar açısından önemli bir faktör
olarak ortaya çıkmaktadır. Çünkü
yemlerde ve yem ham maddelerinde olan
ransidite ve oksidasyonlar sonucu
balıklarda çeşitli hastalıklar ortaya
çıkmaktadır. Bu da işletmeye ekonomik
çıktı olarak yansımaktadır. Maliyet artışı
ise üretici ve tüketici açısından her zaman
arz-talep dengesinin bozulmasına sebep
olmaktadır. Ayrıca yetersiz besleme
sonucu balıkların, balık atıklarını
yemesinin yanında kanibalizm durumu da
ortaya çıkmaktadır. Balık atıklarının
yenilmesi sonucu bu atıkların bulunduğu
ortamlarda çok fazla görülebilen
Clostridium botilinum bakterisinin
balıklarda botulizm hastalığını meydana
getirmesi ihtimali de ortaya çıkmaktadır.
Bütün bu dezavantajlar göz önüne
alınarak, giderek üretimin zorlaştığı bir
ekonomik ortamda balıklar için gerekli
olan besin maddeleri ve beslenme
alışkanlıkları dikkate alınıp yetiştiricilik
ve besleme yapılmalıdır.
Kaynakça
Agrawal, N. K. and Mahajan, C. L., 1983.
Pathology of vitamin B6 deficiency in
Channa (=Ophiocephalus) punctatus
Bloch. J. Fish Dis., 6:439-450
Alexis, M. N., Kalogeropoulos, N. And
Argyropoulou, V., 1989. Ascorbic acid
distribution in tissues of sea bass
(Dicentrarchus labrax) in releation to
dietary levels and feeding period. Third
Int. Symp. On Feeding and Nutr. İn Fish.
Toba Aug. 28-Sep. 1, Japan, pp. 401-409.
Amezaga, M. R. And Knox, D., 1990.
Riboflavin requirement in growing
rainbow trout, Oncorhynchus mykiss.
Aquaculture, 88:87-98
Andrews, J. W., Murai, T. And Page, J. W.,
1980. Effects of dietary cholacalciferol
and ergocalciferol on catfish. Aquaculture,
19:49-54.
Barnet, R., Cho, C. Y. And Slinger, S. J.,
1979. The requirement for vitamin D3 and
relative biopotency of dietary vitamins D2
and D3 in rainbow trout. J. Nutr., 109:
xxiii.
Boonyaratpalin, M. And Wanakowat, J., 1991.
Effect of thiamine, riboflavin, pantothenic
acid and inositol on growth, feed
efficiency and mortality of juvenile
seabass. In: IV. International Symposium
on Fish Nutrition and Feeding, Biarritz,
France, 24-27 June 1991.
Boonyaratpalin, M. Unprasert, N. And
Nuranapanidgit, J., 1989. Optimal
supplementary vitamin C level in seabaa
fingerling diet. In: Third International
Symposium on Feeding and Nutrition in
Fish, Toba, Japan, Aug. 21-Sep. 1, 1989,
pp. 149-157.
Boonyaratpalin, m., Boonyaratpalin, S. and
Supamataya, K., 1992. Ascorbyl-phospate-
Mg as a dietary vitamin C source for
seabass Lates calcalifer. In: Third asian
Forum ‘Fisheries Towards 2000’ Asian
Fisheries Society, October 26-30, 1992,
Singapore.
Brown, D., 1988. Vitamin D requirement of
juvenile channel catfish reared in calciumfree
water. Diss. Abstr. Int. PT. B-Sci. &
Eng., 48 (12).
Butthep, C., Sitasit, P. and Boonyaratpalin,
M., 1985. Water-soluble vitamins essential
for the growth of Clarias. In:Finfish
Nutrition in Asia: methodologigal
approaches to research and development,
edided by C. Y. Cho, C. B. Coney and T.
Watanabe. Ottawa, Ontario, IDRC-233e,
IDRC, Canada, pp. 118-129.
Chavez de Martinez, M. C., 1990. Vitamin C
requirement of the Mexsican native chiclid
Korkut ve diğ. / E.Ü. Su Ürünleri Dergisi 19(3/4): 555–564
562
Chiclosoma uropthalmus (Gunter) fry for
panthotenic acid and the pethological signs
of deficiency. J. Aqua. Fish. Managem.,
21:145-146.
Cho, C. Y. And Cowey, C. B., 1991.
Ultilization of diffrent levels of ascorbyl
monophosphates by rainbow trout
(Oncorhynchus mykiss). IV. International
Symposium on Fish Nutrition and
Feeding, Biarritz, France, 24-27 June
1991.
Gatlin, D. M. And Wilson, R. P., 1983.
Dietary zine requirement of fingerling
channel catfish. J. Nutr., 113:630-635.
Gunther, K. D. And Meyer-Burgdorff, K. –H.,
1990. Studies on biotin supply to mirror
carp (Cyprinus carpio L.). Aquaculture,
84:49-60.
Gültepe, N., 1999. Searching the cure methods
of patojinity and infection of bacterium
Pseudomonas elongata on the carpfish
(Cyprinus carpio L.). Çanakkale Onsekiz
Mart Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü,
Su Ürünleri Yetiştiriciliği Anabilim Dalı,
Yüksek Lisans Tezi, pp. 68.
Halver, J. E., 1980. The vitamins. In: Fish
nutrition, edided by J. E. Halver.
Academic Press, Newyork & London., pp.
29-103.
Hardie L. J., Fletcher, T. C. And Secombes, C.
J., 1991. The effect of dietary vitamin C
on the immune response of the Atlantic
salmon (Salmo salar). Aquaculture,
95:201-214.
Hardy R. W., Halver, J. E. And Brannon, E.
L., 1979. Effect of dietary protein level on
the pyridoxine requirement and disease
resistance of chinook salmon. In: Finfish
Nutrition and Fishfeed Technology, edided
by J. E. Halver & K. Tiews. Schr.
Bundesforschungsanst. Fisch. Hamb., Vol.
1, pp. 253-260.
Herman, R. L., 1985. Histopathology
associated with pyridoxine deficiency in
Atlantic salmon (Salmo salar).
Aquaculture, 46:173-177.
Hilton, J. W., 1983. Hypervitaminosis A in
rainbow trout (Salmo gairdneri): toxicity
signs and maximum tolerable level. J.
Nutr., 113:1737-1745.
Hoşsu, B., Korkut, A. Y., and Fırat, A., 2001.
Fish Feeding and Feed Technology I (Fish
Feeding Physiology and Biochemistry), II.
Baskı, Ege Üni. Su Ür. Fak. Yay. No: 50,
Ders Kit. Diz. No: 19, Ege Üni. Basımevi,
Bornova, İzmir, 2001. pp. 237-264.
Hughes, S. G., Rumsey, G. L. And Nickum, J.
G., 1981. Riboflavin requirement of
fingerling rainbow trout. Prog. Fish-Cult.,
43: 127-133.
John, M. J. And Mahajan, C. L., 1979. The
physiological response of fishes to a
deficiency of cyanocobalamin and folic
acid. J. Fish Biol., 14: 127-133.
Jurss, K. and Jonas, L., 1981. Electron
microscopicand biochemical investigations
on the pyridoxine deficiency of rainbow
trout (Salmo gairdneri Richardson). Zool.
Jahr. (Allg. Zool. Physiol. Terre)., 85:
185-196.
Lim, C., Leamaster, B. and Brock, J. A., 1991.
Thiamin requirement of red hybrid tilapia
grown on sea water. 22nd Annual
Conference & Exposition, World
Aquaculture Society, San Juan, Puert
Rico, June 16-20, 1991 (Abstract).
Limsuwan, T. And Lowell, R. T., 1981.
Intestinal synthesis and absorbtion of
vitamin B12 in channel catfish. J. Nutr.,
111: 133-140.
Lovell, R. T. and Nuston, J. C., 1984. Biotin
supplementation of practical diets for
channel catfish. J. Nutr., 144: 1092-1096.
Lovel, R. T., Miyazaki, T. and Rabenagtor, S.,
1984. Requirement for alpha-tocopherol
by channel catfish fed diets low in
polyunsatured triglycerides. J. Nutr., 144:
894-901.
Masumoto, T., Hardy, R. W. And Stickney, R.
R., 1991. Gill lipid metabolism in
pathotenic acid-deficient rainbow trout
(Oncorhynchus mykiss). IV. International
Symposium on Fish Nutrition and
Feeding, 24-27 June 1991, Biarritz,
France.
Murai, T., Andrews, J. T. and Smith, R. G.,
1981. Effects of dietary copper on channel
catfish. Aquaculture, 22:353-357.
Navarre, O. and Halver, J. E., 1989. Disease
resistance and humoral antibody
production in rainbow trout fed high levels
vitamin C. Aquaculture, 79: 207-221.
Nose, T. and Arai, S., 1979. Recent advances
in studies on mineral nutrition of fish in
Korkut ve diğ. / E.Ü. Su Ürünleri Dergisi 19(3/4): 555–564
563
Japan. Edited by T. V. R. Pillay and W. A.
Dill. 584-590 pp.
NRC (National Research Council), 1983.
Nutrient requirement of warmwater fishes.
National Academy of Sciences,
Washington DC. USA, 76 p.
Poston, H.A., 1990. Performance of rainbow
trout fry fed supplemental soy lecitin and
choline. Prog. Fish-Cult., 52: 218-225.
Poston, H. G. And Page, J. W., 1982. Gross
and histological signs of dietary
deficiencies of biotin and pantothenic acid
in lake trout, Salvelinus namaycush.
Cornell Vet., 72: 242-261.
Poston H. G. and Rumsey, G. L., 1983.
Factors affecting dietary requirement and
deficiency signs of L-tryptophan in
rainbow trout. J. Nutr., 140: 315-322.
Poston, H. G. and Wolfe, M. J., 1985. Niacin
requirement for optimum growth, feed
conversion and protection of rainbow
trout, Salmo gairdneri Richardson, from
ultraviolet B irradiation. J. Fish Dis., 8:
451-460.
Roem A. J., Sticney, R. R. And Kohler, C. C.,
1990. Vitamin requirements of blue
tilapias in recirculating water system.
Prog. Fish-Cult., 52: 15-18.
Rumsey, G. L., 1991.Choline-betaine
requirements of rainbow trout
(Oncorhynchus mykiss). Aquaculture, 95:
107-116.
Saroglia, M. Scarano, G. and Massari, M.,
1990. Ascorbic acid decay in pellet food
for marine fish during storage and after
contact to marine water. Riv. Ital.
Acquacol. 25: 37-42.
Saroglia, M. and Scarano, G., 1989. Studies on
the need of vitamin C of sea bass
(Dicentrarchus labrax) farmed in intevsive
aquaculture. Aquaculture- A
Biotechnology in progress 1989. N-De
Pauw, E. Jaspers, H. Ackefors, N. Wilkins
(Eds.). European Aquaculture Society,
Bredene, Belgium.
Sarucis, G. and Licas, D., 1987. The ‘Broken
Neck Syndrome’ in sea bass
(Dicentrarchus labrax L.) Aquacultere,
43: 443-446.
Sato, M., Hatano, Y and Yoshinaka, R., 1991.
L-ascorbyl 2-Sulfate as a dietary vitamin
C source for rainbow trout. Bull. Jap. Soc.
Sci. Fish., 53: 119-124.
Satoh, S., Takeuchi, T. and Watanabe, T.,
1987. Effect of dietary tricalcium
phosphate on availability of zinc to
rainbow trout. Bull. Jap. Soc. Sci. Fish.,
53:119-124.
Shiau, S-Y and Hwang, J-Y., 1992. Vitamin D
requirements of juvenile hybrid tilapia.
Oerochromis niloticus x O. aureus. Third
Asian Forum ‘Fisheries Towards 2000’ ,
Asian Fisheries Society, October 26-30,
1992 Singapore.
Shim, K. F. And Tan, C. H., 1989. The dietary
requirement of vitamin A in guppy
(Poecilia reticulata Peters), pp. 133-140.
Third International Symposium on
Feeding and Nutrition in Fish. Toba,
Japan, Aug. 28-Sep 1, 1989.
Tacon, A. G. J., 1992. Nutritional Fish
Pathology, Morphological Signs of
Nutrient Deficiency and Toxicity in
Farmed Fish. FAO Fisheries Department,
Rome, 1992.
Vural, A., 1995. Importance and Effection of
Vitamin on the Sea Bass (Dicentrarchus
labrax L. 1758) Feeding. Ege Üniversitesi
Fen Bilimleri Enstitüsü Su Ürünleri
Yetiştiriciliği Anabilim Dalı Kod No:
10.7777.1000.000. Bornova, 1995. pp.
119.
Walton, M. J., Cowey, C. B and Adron, J. W.,
1982. Methionine metabolism in rainbow
trout fed diets of differing methionine and
cystine content. Nutr., 112: 1525-1535.
Wilson, R. P. and Poe, W. E., 1988. Choline
nutrition of fingerling channel catfish.
Aquaculture, 68: 65-71.
Woodward, B., 1985. Riboflavin requirement
for growth, tissue saturation and maximal
flavin dependent enzyme activity in young
rainbow trout (Salmo gairdneri) at two
temperatures. J. Nutr., 115: 78-79